Σκακιστική νουβέλα – Stephan Zweig

Η Σκακιστική νουβέλα, το τελευταίο αριστούργημα του Στέφαν Τσβάιχ, δημοσιεύτηκε το 1943 στη Στοκχόλμη. Μεταθανάτια έκδοση, αφού ο συγγραφέας αυτοκτόνησε τον προηγούμενο χρόνο μαζί με τη δεύτερη γυναίκα του στη Βραζιλία, τον τόπο όπου πήγε το 1940 αυτοεξόριστος. Θεωρούσε την καταστροφή της Ευρώπης στη δεκαετία του 40 ως την καταβαράθρωση όλου του του έργου. Η Σκακιστική νουβέλα αποτελεί μια μόλις καλυμμένη εξομολόγηση. Στο πλοίο, με δρομολόγιο από τη Νέα Υόρκη στο Ρίο και το Μπουένος Άιρες, όπου αρκετοί Ευρωπαίοι επιβάτες, φεύγοντας μακριά από τη βία και τη σύγχυση του ναζισμού, αναζητούν καταφύγιο στην Αργεντινή και τη Βραζιλία ως τόπο εξορίας και ελπίδας, ο δρ. Μπ. αντιμετωπίζει σε μια παρτίδα σκακιού τον Μίρκο Τσέντοβιτς, τον σκοτεινό παγκόσμιο πρωταθλητή. Ο συγγραφέας αναπτύσσει με μεγαλειώδη τρόπο το θέμα του πνευματικού εγκλεισμού που δεν μπορεί να βρει διέξοδο παρά στην τρέλα. Ο δρ. Μπ., πριν ταξιδέψει, υπέστη από τους ναζί μια ιδιαίτερη φυλάκιση σ ένα εντελώς άδειο δωμάτιο ξενοδοχείου, χωρίς τίποτα να μπορεί ν απασχολήσει ή να διασκεδάσει το μυαλό του, μέχρι που ανακάλυψε ένα εγχειρίδιο με παρτίδες σκακιού που άρχισε ν αποστηθίζει και να ξαναπαίζει από μνήμης. Έχοντας εξαντλήσει τις πηγές του βιβλίου, το μυαλό του τον οδήγησε σε παρτίδες με αντίπαλο τον εαυτό του κι έτσι άρχισε να υποβάλλεται σε μια σχιζοφρενική διάλυση που επρόκειτο να αποβεί μοιραία. Στο αφήγημα απεικονίζεται η πάλη του πνεύματος και της φαντασίας -χαρακτηριστικά του παλαιού κόσμου- ενάντια στον εσωτερικό δαίμονα και στην αδιάβλητη και πεισματική λογική της σύγχρονης βαρβαρότητας.

***

Αν και μου άρεσε πολύ, δυσκολεύομαι εξίσου να το σχολιάσω. Το κύκνειο άσμα του Zweig που εκδόθηκε μετά τον θάνατό του. Αναμφίβολα, ήταν ένα εξαιρετικά καλογραμμένο βιβλίο που με έκανε να γνωρίσω καλύτερα το σκάκι. Φυσικά όλο αυτό έκρυβε ένα βαθύτερο νόημα. Το σκάκι από μόνο του μπορεί να κρύβει ένα βαθύτερο νόημα. Σε μία εποχή που όλα ήταν δύσκολα και σκοτεινά το μαύρο συγκρούεται με το άσπρο και κερδίζει όχι μόνο αυτός που πραγματικά είναι καλός, αλλά και όποιος έχει αυτοσυγκράτηση, ψυχραιμία και δεν υποτιμά ποτέ τον αντίπαλό του.

Μέσα από το βιβλίο μάθαμε για το βασανιστήριο του δρ. Μπ. από τους Ναζί και πόσο από τη μία βρήκε τη γαλήνη και την ελευθερία στο σκάκι αλλά και πόσο αυτή η εμμονή του με αυτό κόντεψε να τον τρελάνει. Όσο ήταν φυλακισμένος από τους Ναζί σε ένα δωμάτιο ξενοδοχείου, ήρθε αντιμέτωπος με κάθε αγωνία και εφιάλτη του. Ένα κελί που δεν μοιάζει με κελί αλλά τον απομακρύνει από οτιδήποτε. Έχει μέσα μόνο τα βασικά και δεν αφήνει τον «φιλοξενούμενό» του να κάνει οτιδήποτε κατά τη διαμονή του εκεί, παρά να νιώθει κενός. Εξάλλου, για τον καθένα μας το κελί μπορεί να είναι κάτι διαφορετικό, όπως και το βασανιστήριο. Εκείνος λοιπόν βρήκε μία διέξοδο για να μην τρελαθεί στο σκάκι, όμως ακόμα κι αυτό που τον έσωσε κόντεψε στη συνέχεια να τον τρελάνει.

H σκακιστική νουβέλα είναι ένα βιβλίο που θα διαβάσεις πολύ εύκολα και χωρίς να σε κουράσει καθόλου. Δεν πίστευα ποτέ ότι θα διάβαζα τόσο ευχάριστα ένα βιβλίο που θα μιλούσε κατά βάση για το σκάκι κι όμως συνέβη.